Allah kitabında buyurur ki: “Siz Allahın dininə yardım  edərsizsə, Allah da sizə yardım edər, addımlarınızı sabit edər  və ayaqlarınızı sürüşməyə qoymaz.”. (Muhamməd sürəsi, 7. ayə)

18 / Səfər / 1443

Hədis


Ad və sifətlər tövhidinin tərifi və dəlilləri.

 

1. Tərifi.

Ad və sifətlər tövhidi – Allah və Onun elçisinin Allaha aid isbat etdiyi bütün ad və sifətləri isbat etmək, inkar etdiklərini isə inkar etmək, onların düzgün mənalarını, nəyə dəlalət etdiklərini, məxluqa­ta göstərdiyi təsirini və tələblərini etiraf etməkdir.Ad və sifətlər tövhidi – Allah və Onun elçisinin Allaha aid isbat etdiyi bütün ad və sifətləri isbat etmək, inkar etdiklərini isə inkar etmək, onların düzgün mənalarını, nəyə dəlalət etdiklərini, məxluqa­ta göstərdiyi təsirini və tələblərini etiraf etməkdir.

2. Onu isbat etməyin yolu.

Ad və sifətlər tövhidi məsələsində düzgün mövqe onların ha­mısına kamil şəkildə iman gətirib, Allah və Onun rəsulunun Allaha aid isbat etdiyi bütün ad və sifətləri təhrif və inkar etmədən, keyfiy­yət vermədən və heç nəyə bənzətmədən əzmlə təsdiqləməyə deyilir.<

Ad və sifətlər tövhidi məsələsində düzgün mövqe onların ha­mısına kamil şəkildə iman gətirib, Allah və Onun rəsulunun Allaha aid isbat etdiyi bütün ad və sifətləri təhrif və inkar etmədən, keyfiy­yət vermədən və heç nəyə bənzətmədən əzmlə təsdiqləməyə deyilir.

Təhrif: bir şeyin mənasının dəyişdirilməsinə deyilir. Bu da iki qismə bölünür:

1) Ləfzi təhrif. Bu, kəlməyə bir və ya daha artıq hərif əlavə etmək, yaxud ondan bir və ya daha çox hərif əksiltmək, ya da sözün hərəkəsini dəyişməyə deyilir. Buna misal olaraq Uca Allahın: “Mər­həmətli AllahƏrşə ucaldı” (Ta Ha, 5) ayəsindəki “istəva”, yəni ucaldı sözünün “istəvlə”, yəni hökmü altına aldı məna­sına dəyiş­dirilməsini göstərmək olar. “Nuniyyə” qəsidəsinin müəllifi demişdir:1) Ləfzi təhrif. Bu, kəlməyə bir və ya daha artıq hərif əlavə etmək, yaxud ondan bir və ya daha çox hərif əksiltmək, ya da sözün hərəkəsini dəyişməyə deyilir. Buna misal olaraq Uca Allahın: “Mər­həmətli AllahƏrşə ucaldı” (Ta Ha, 5) ayəsindəki “istəva”, yəni ucaldı sözünün “istəvlə”, yəni hökmü altına aldı məna­sına dəyiş­dirilməsini göstərmək olar. “Nuniyyə” qəsidəsinin müəllifi demişdir:

Yəhudilərin “nun”u1, cəhmilərin də “ləm”i2Yəhudilərin “nun”u1, cəhmilərin də “ləm”i2

Ərşin Rəbbinin ayəsində, artıq olan şeylərdi.

2) Mənəvi təhrif. Bu, bir sözün mənasını Allah və Onun rəsu­lunun buyurduğu mənadan qeyrisinə dəyişməyə deyilir. Buna misal “əl” sözünü qüvvət və nemət mənasına dəyişənləri göstərmək olar. Bu cür açıqlamalar batil olub, nə şəriət, nə də dil baxımından heç bir əsasa söykənmir.2) Mənəvi təhrif. Bu, bir sözün mənasını Allah və Onun rəsu­lunun buyurduğu mənadan qeyrisinə dəyişməyə deyilir. Buna misal “əl” sözünü qüvvət və nemət mənasına dəyişənləri göstərmək olar. Bu cür açıqlamalar batil olub, nə şəriət, nə də dil baxımından heç bir əsasa söykənmir.

İnkar. Bu, Allahın sifətlərini inkar etməyə deyilir. Necə ki, bəzi­ləri Allahın heç bir sifətlər vəsf olunmadığını iddia edirlər.

Təhriflə inkar arasındakı fərq ondan ibarətdir ki, təhrif dəlil­lərdə göstərilən düzgün mənanı inkar edib onu başqa bir səhv məna ilə əvəz etməyə, inkar isə bir sözün düzgün mənasını başqası ilə əvəz etmədən ümumiyyətlə inkar etməyə deyilir.<

Təhriflə inkar arasındakı fərq ondan ibarətdir ki, təhrif dəlil­lərdə göstərilən düzgün mənanı inkar edib onu başqa bir səhv məna ilə əvəz etməyə, inkar isə bir sözün düzgün mənasını başqası ilə əvəz etmədən ümumiyyətlə inkar etməyə deyilir.

Keyfiyyət vermək. Bir sifətin keyfiyyətini və onun hansı for­ma­da olduğunu təyin etməyə deyilir. Bəzi yolunu azmışlar Allahın si­fət­lə­rinə keyfiyyət verərək, məsələn: “Allahın əli belədir, ucalmağı bu şəkildədir”– deyirlər. Bütün bunlar batildir, çünki Allahın sifətlərinin necəliyini Ondan savayı heç kəs bilmir. Məxluq­lara gəlincə onlar bunu dərk etmək iqtidarında deyillər.Keyfiyyət vermək. Bir sifətin keyfiyyətini və onun hansı for­ma­da olduğunu təyin etməyə deyilir. Bəzi yolunu azmışlar Allahın si­fət­lə­rinə keyfiyyət verərək, məsələn: “Allahın əli belədir, ucalmağı bu şəkildədir”– deyirlər. Bütün bunlar batildir, çünki Allahın sifətlərinin necəliyini Ondan savayı heç kəs bilmir. Məxluq­lara gəlincə onlar bunu dərk etmək iqtidarında deyillər.

Bənzətmək. Bu, Allahın sifətlərini yaradılmışların sifətlərinə oxşat­mağa deyilir. Məsələn: bəziləri iddia edirlər ki, Allah bizim kimi eşidir, yaxud Onun Üzü insanın üzü kimidir. Halbuki, Allah bu çür oxşatmalardan pakdır, uzaqdır.

Ümumiyyətlə, ad və sifətlər məsələsində haqq yolunu tutmaq üçün insan üç qaydaya diqqət yetirməlidir. Bunlara riayət edən kəs bu mövzuda azmaqdan salamat qalar:

Birinci qayda. Allahın sifətlərindən hər hansı birisinin məx­lu­­qatın sifətinə oxşatmaqdan çəkinmək.

İkinci qayda. Allah və Onun rəsulunun Allaha aid isbat et­dikləri bütün ad və sifətlərinə Allahın böyüklüyünə və əzəməti­nə layiq olan bir şəkildə iman gətirmək.

Üçüncü qayda. Allahın sifətlərini dərk etməyə cəhd göstər­mə­mək. Çünki yaradılmışların bunu dərk etməsi qeyri-mümkündür.

Bu üç qaydaya riayət edən kəs alimlərin buyurduqları şəkildə ad və sifətlərə iman gətirmiş olar.

3. Bu qaydaların dəlilləri.

Allahın kitabında bu qaydaların düzgünlüyünü təsdiqləyən ki­fa­yət qədər dəlillər vardır:

Birinci qaydaya dəlillər.

Allahı məxluqlara bənzətməkdən həzər etmək. Uca Allah buyu­rur: “Onun heç bir bənzəri yoxdur. O, Eşidəndir, Görəndir” (əş-Şura, 11).Allahı məxluqlara bənzətməkdən həzər etmək. Uca Allah buyu­rur: “Onun heç bir bənzəri yoxdur. O, Eşidəndir, Görəndir” (əş-Şura, 11).

Ayə, həm Yaradanla məxluqları istənilən şəkildə bir-birinə ox­şat­maqdan çəkinməyi, həm də Allahın eşitmək və görmək sifətini isbat edir. Bu iki məsələnin ardıcıl qeyd olunması onu göstərir ki, məxluqatın əksəriyyətinin eşitmə və görmə sifətlərinə ma­lik olmaları­na baxmayaraq Allahın eşitmə və görmə sifətləri on­la­rın eyni adlı sifətlərinə əsla bənzəmir. Eşitmə və görmə sifətləri barə­sin­də deyilən­lər digər sifət­lərə də şamil olunur. Uca Allah buyurur: “Əri barəsin­də səninlə mü­bahisə edən və Allaha şikayət edən qa­dı­nın sözünü Allah eşit­di. Allah sizin söhbə­tinizi eşi­dir. Hə­qi­qə­tən, Allah Eşi­dən­dir, Görən­dir”(Mücadələ, 1). İbn Kəsir bu ayənin təfsirində bu hədisi qeyd etmişdir: Buxari tövhid kitabında, İmam Əhməd isə Müs­nəd əsərində Aişənin O belə dediyini rəvayət et­miş­lər: “Hər bir şeyi eşidən Allaha həmd olsun! Əri barəsində mübahisə edən qadın gəlib Peyğəmbərə (sallallahu aleyhi və səlləm) şikayət edər­kən mən evin digər tə­rə­fində olduğum üçün heç nə eşitmirdim.Amma Uca Allah : “Əri barəsində səninlə mü­bahisə edən və Allaha şikayət edən qa­dı­nın sözünü Allah eşit­di” ayəsini nazil etdi.”3Ayə, həm Yaradanla məxluqları istənilən şəkildə bir-birinə ox­şat­maqdan çəkinməyi, həm də Allahın eşitmək və görmək sifətini isbat edir. Bu iki məsələnin ardıcıl qeyd olunması onu göstərir ki, məxluqatın əksəriyyətinin eşitmə və görmə sifətlərinə ma­lik olmaları­na baxmayaraq Allahın eşitmə və görmə sifətləri on­la­rın eyni adlı sifətlərinə əsla bənzəmir. Eşitmə və görmə sifətləri barə­sin­də deyilən­lər digər sifət­lərə də şamil olunur. Uca Allah buyurur: “Əri barəsin­də səninlə mü­bahisə edən və Allaha şikayət edən qa­dı­nın sözünü Allah eşit­di. Allah sizin söhbə­tinizi eşi­dir. Hə­qi­qə­tən, Allah Eşi­dən­dir, Görən­dir”(Mücadələ, 1). İbn Kəsir bu ayənin təfsirində bu hədisi qeyd etmişdir: Buxari tövhid kitabında, İmam Əhməd isə Müs­nəd əsərində Aişənin O belə dediyini rəvayət et­miş­lər: “Hər bir şeyi eşidən Allaha həmd olsun! Əri barəsində mübahisə edən qadın gəlib Peyğəmbərə (sallallahu aleyhi və səlləm) şikayət edər­kən mən evin digər tə­rə­fində olduğum üçün heç nə eşitmirdim.Amma Uca Allah : “Əri barəsində səninlə mü­bahisə edən və Allaha şikayət edən qa­dı­nın sözünü Allah eşit­di” ayəsini nazil etdi.”3

Həmçinin dəlil olaraq aşağıdakı ayəni göstərmək olar: “Heç kəsi Allaha oxşat­ma­yın” (ən-Nəhl, 74).

Təbəri bu ayənin təfsirində demişdir: “Yəni Allahı heç kimə və heç nəyə bənzətməyin, Onun tayı-bərabəri yoxdur.”4Təbəri bu ayənin təfsirində demişdir: “Yəni Allahı heç kimə və heç nəyə bənzətməyin, Onun tayı-bərabəri yoxdur.”4

Uca Allah buyurur: “Heç Ona ox­şarını tanıyır­san­mı?!” (Mər­yəm, 65). İbn Abbas (radiyallahu anhumə) bu ayənin təfsirində demişdir: “Yəni Rəb­bimizin oxşarını və ya bənzərini tanıyırsanmı?!”Uca Allah buyurur: “Heç Ona ox­şarını tanıyır­san­mı?!” (Mər­yəm, 65). İbn Abbas (radiyallahu anhumə) bu ayənin təfsirində demişdir: “Yəni Rəb­bimizin oxşarını və ya bənzərini tanıyırsanmı?!”

Bu qaydaya digər bir dəlil Uca Allahın bu ayəsidir: “Onun bənzəri də yox­dur” (əl-İxlas, 4). Təbəri demişdir: “Yəni onun oxşarı və Onun mislində heç bir şey yoxdur”.

İkinci qaydaya dəlillər.

Yəni Allahın Quran və Sünnədə varid olan bütün ad və sifət­lə­ri­nə iman gətirmək. Uca Allah buyurur: “Allah, Ondan başqa iba­də­tə layiq olan məbud yoxdur, əbə­­di Ya­şayandır, bü­tün ya­rat­dıqları­nın Qəy­yumudur. Onu nə mürgü, nə də yu­xu tu­tar. Göy­lərdə və yer­də nə varsa, Ona məx­susdur. Onun iz­ni ol­madan Onun yanında kim ha­vadarlıq edə bi­lər? O, məxlu­qa­tın gələcə­yini və keç­mi­şi­ni bi­lir. Onlar Onun el­min­dən, Onun is­tə­di­yin­dən başqa heç bir şey qavraya bil­məzlər. Onun Kür­süsü göy­lə­ri və ye­ri əhatə edir. Bun­la­rı qo­ruyub sax­la­maq Ona ağır gəlmir. O, Uca­dır, Ulu­dur” (əl-Bə­qərə, 255). Həmçinin buyurur: “Əvvəl də, Axır da, Zahir də, Batin də Odur. O, hər şeyi bilir” (əl-Hədid, 3). Həmçinin buyurur: “O, Özün­dən başqa heç bir mə­bud olmayan, qeybi və aşkarı Bi­lən Allah­dır. O Mər­hə­mətlidir, Rəhmlidir. O, Özündən başqa heç bir mə­bud olmayan, Hökm­ran, Mü­qəd­dəs, Pak, haqqı təsdiq edən, hər şeyi müşa­hidə edən, Qüdrətli, Qa­dir, Məğrur Allah­dır. Allah onların Ona şərik qoş­duq­la­rından uca­dır. O, Xaliq, yoxdan Yara­dan, Surət­verən Allahdır. Ən gözəl ad­lar yalnız Ona məx­sus­dur. Göylərdə və yerdə olan­la­rın hamısı Onun şəninə təriflər deyir. O, Qüdrətlidir, Müdrik­dir” (əl-Həşr, 22-24).Yəni Allah

Namaz vaxtları

İşğal olunmuş rayonlarımız və işğal tarixləri                  

Xocavənd

02.10.1992

Xocalı

26.02.1992

Şuşa

08.05.1992

Laçın

18.05.1992

Kəlbəcər

02.04.1993

Ağdam

23.07.1993

Cəbrayıl

23.08.1993

Qubadlı

31.08.1993

Füzuli

23.08.1993

Zəngilan

29.10.1993


right_html